Ἵδρυση καὶ ἱστορία

Βρίσκεται στὴν παραλία ἀνάμεσα στὶς Μονὲς Σταυρονικήτα-Φιλοθέου καὶ ἱδρύθηκε στὸ τέλος τοῦ 10ου αἰώνα ἀπὸ τὸν Ἴβηρα Ἰωάννη, τὸν γιό του Εὐθύμιο καὶ τὸν Ἰωάννη Τορνίκιο, μαθητὲς τοῦ ἁγίου Ἀθανασίου. Στὴ θέση ποὺ βρίσκεται σήμερα ἡ Μονὴ βρισκόταν ἡ Μονὴ τοῦ Κλήμεντος, καὶ τὸ ἴδιο ὄνομα εἶχε καὶ ἡ Μονὴ τῶν νέων κτιτόρων, μέχρις ὅτου, ἄγνωστο πότε, πῆρε τὴν ὀνομασία ἀπὸ τὴν πατρίδα τῶν πρώτων μοναχῶν. Πιθανότατα, στὴν ἴδια θέση βρισκόταν μία ἀπὸ τὶς ἀρχαῖες πόλεις τοῦ Ἄθω ἢ τὸ λιμάνι της καὶ κατὰ τὴν παράδοση, τὸ παρεκκλήσι τοῦ Προδρόμου χτίστηκε πάνω στὸ εἰδωλολατρικὸ Ἱερὸ τοῦ Ποσειδῶνα, παράδοση ὄχι φανταστική, ἂν παρατηρήσει κανεὶς τὶς ὑποχωρήσεις τοῦ ἐδάφους μέσα στὸ παρεκκλήσι. Ἡ ἵδρυση τῆς μονῆς συνδέεται μὲ τὴν ἐπανάσταση τοῦ Βάρδα Σκληροῦ, γιὰ τὴν καταστολὴ τῆς ὁποίας συνέβαλε ἀποφασιστικὰ ὁ Ἰωάννης Τορνίκιος, ὁ ὁποῖος ἐπέστρεψε στὸν Ἄθω μὲ πλούσια λάφυρα καὶ δωρεὲς τοῦ αὐτοκράτορα Βασιλείου τοῦ Β´ (979).

Ἡ ἀκμὴ συνεχίστηκε καὶ στὸν 11ο  - 12ο αἰώνα, ἀλλὰ τὸ 1259 οἱ πειρατὲς κατέστρεψαν σχεδὸν ὁλόκληρη τὴ Μονή. Μετὰ τὴν ἀνασυγκρότησή της ἀκολούθησαν ἐποχὲς ἀκμῆς καὶ προόδου. Τὸ 1542 ὁ πατριάρχης Ἱερεμίας διόρισε πρῶτο ἡγούμενο τῆς Μονῆς Σταυρονικήτα τὸν Σίλβεστρο, προηγούμενο Ἰβηρίτη. Στὸ τέλος τοῦ 16ου αἰώνα λειτουργοῦσε καλλιτεχνικὸ ἐργαστήριο ζωγραφικῆς μέσα στὴ μονὴ (Μ. Γεδεών, Χρονογραφία, σ. 14-15), καὶ στὸν 17ο αἰώνα κατασκευάστηκαν μεγάλα οἰκοδομικὰ ἔργα: τὸ 1617-1626 ἔγινε τὸ  ὑδραγωγεῖο, τὸ 1622 οἰκοδομήθηκε ὁ παραθαλάσσιος πύργος καὶ τὸ κτήριο τοῦ ἀρσανᾶ μὲ ἔξοδα τοῦ Γαλακτίωνος, μητροπολίτη Ἐλασσῶνος, τὸ 1674 ζωγραφίστηκαν τὰ παρεκκλήσια τοῦ καθολικοῦ (Ἀρχαγγέλων - Ἁγίου Νικολάου). Τὸ 1740 καὶ τὸ 1865 ὅμως μεγάλες πυρκαγιὲς κατέστρεψαν ὅλες σχεδὸν τὶς οἰκοδομὲς τῆς Μονῆς, ἐκτὸς ἀπὸ τὸ καθολικὸ καὶ τὰ παρεκκλήσια τῆς αὐλῆς. Τὸ 1866 οἰκοδομήθηκε πάλι ἡ δυτικὴ καὶ ἡ βόρεια πλευρὰ καὶ λίγο ἀργότερα ἡ ἀνατολικὴ καὶ τμῆμα τῆς νότιας.

Τὸ καθολικό, στὸν ἁγιορείτικο τύπο, βρίσκεται στὴ μέση τῆς μεγάλης αὐλῆς καὶ χτίστηκε στὶς ἀρχὲς τοῦ 11ου αἰώνα ἀπὸ τὸν Ἴβηρα μοναχὸ Γεώργιο Βαρασβατζέ. Μεγάλες ἐργασίες ἔγιναν στὶς ἀρχὲς τοῦ 16ου αἰώνα, ἀλλὰ δὲν εἶναι γνωστὸ ποιὲς ἀκριβῶς. Ἀπὸ τὸ παλαιὸ καθολικὸ διατηρήθηκαν τὸ πλούσιο μαρμαροθέτημα τοῦ δαπέδου, τμήματα τοῦ μαρμάρινου τέμπλου καὶ παλαιοχριστιανικὰ ἀρχιτεκτονικὰ κομμάτια σὲ δεύτερη χρήση (κίονες, κιονόκρανα κ.λπ.).

Μέχρι τὸ 1357 ἡ Μονὴ κατοικοῦνταν ἀπὸ Ἴβηρες καὶ οἱ ἀκολουθίες ψάλλονταν στὴν Ἰβηρικὴ γλῶσσα. Μὲ σιγίλλιο ὅμως τοῦ πατριάρχη Καλλίστου Β´ ἡ διοίκηση πέρασε στὰ χέρια τῶν Ἑλλήνων καὶ στὴν κατάσταση αὐτὴ βρίσκεται μέχρι σήμερα. Ἡ τράπεζα χτίστηκε τὸ 1848 στὴ θέση παλαιότερης ποὺ καταστράφηκε. Ἡ παλαιὰ εἶχε τοιχογραφίες τοῦ 17ου αἰώνα, ἐνῶ ἡ νέα, καμαροσκέπαστη, εἶναι χωρὶς τοιχογραφίες. Ἡ φιάλη ἀνακαινίστηκε τὸ 1865 καὶ στὸν θόλο της σώζονται ἐνδιαφέρουσες τοιχογραφίες μὲ σκηνὲς σχετικὲς μὲ τὰ νερά. Στὸ ψηλὸ κωδωνοστάσιο, μπροστὰ στὴν τράπεζα, στεγαζόταν  παλαιότερα ἡ πλούσια βιβλιοθήκη τῆς μονῆς (περισσότερα ἀπὸ 2.000 χειρόγραφα). Σήμερα στεγάζεται σὲ ἰδιαίτερο κτήριο δίπλα στὴν τράπεζα. Πρόκειται γιὰ τὸν παλαιὸ φοῦρνο, ὁ ὁποῖος μετασκευάστηκε τὸ 1963. Στὸ κτήριο τῆς βιβλιοθήκης φυλάγονται ὁ λεγόμενος «σάκκος τοῦ Τσιμισκῆ», τμῆμα ἀπὸ τὸν ἁλυσιδωτὸ θώρακα τοῦ Τορνικίου, καθὼς καὶ ἀρκετὰ αὐτοκρατορικὰ καὶ πατριαρχικὰ ἔγγραφα. Τὸ σκευοφυλάκιο, ἀπὸ τὰ πλουσιότερα τοῦ Ἁγίου Ὄρους, στεγάζεται σήμερα στὸ ὑπερῶο τοῦ ἐξωνάρθηκα τοῦ καθολικοῦ. Ἀπὸ τὴν πλούσια συλλογὴ τῶν φορητῶν εἰκόνων ξεχωρίζει ἡ σειρὰ τοῦ παλαιοῦ τέμπλου καὶ ἄλλα ἔργα, ἀπὸ τὸν 14ο αἰώνα μέχρι τὶς μέρες μας.

Τὸ παρεκκλήσι τῆς Πορταΐτισσας χτίστηκε τὸ 1680 καὶ σ᾽ αὐτὸ γίνεται καθημερινὰ ἀκολουθία μπροστὰ στὴ θαυματουργὴ εἰκόνα τῆς Θεοτόκου τῆς Πορταΐτισσας. Τὸ παρεκκλήσι τοῦ Προδρόμου βρίσκεται πίσω ἀπὸ τὴν Πορταΐτισσα καὶ εἶναι χτισμένο, κατὰ τὴν παράδοση, πάνω στὸ Ἱερὸ τοῦ Ποσειδῶνα. Ὁ πύργος τῆς νότιας πτέρυγας ἀνήκει στὰ ἀρχαιότερα τμήματα τῆς Μονῆς, ἀλλὰ μὲ τὸν σεισμὸ τοῦ 1905 καταστράφηκε τὸ πάνω τμῆμα του καὶ ἐρημώθηκε.

Ἐξαρτήματα:

Στὴ Μονὴ Ἰβήρων ἀνήκει ἡ ἰδιόρυθμη Σκήτη τοῦ Προδρόμου ποὺ βρίσκεται στὰ δυτικὰ τῆς μονῆς. Σήμερα κατοικεῖται ἀπὸ ἐλαχίστους μοναχούς, οἱ ὁποῖοι ἀσχολοῦνται μὲ τὴν κατασκευὴ θυμιάματος. Ὅ κυριακὸς ναὸς χτίστηκε τὸ 1779 καὶ τοιχογραφήθηκε τὸ 1799.

ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ ΠΑΠΥΡΟΣ – ΛΑΡΟΥΣ - ΜΠΡΙΤΑΝΝΙΚΑ